گوزن، تغذيه، جزيره، گياهي

دانلود پایان نامه

ديگر به گوزن ماده در حال آب خوردن با برخورد جدي از سوي نر مواجه خواهند شد.

تصوير 3-4: سيماي بهاره زيستگاه گوزن زرد در جزيره اشک(بهار 1390)

تصوير 3-5: سيماي تابستانه زيستگاه گوزن زرد در جزيره اشک (تابستان 1390)

3-2-5- تغذيه و عادات غذايي گوزن زرد ايراني
در مورد عادات غذايي گوزن زرد ايراني با توجه به اينکه اين گونه درحال حاضر در زيستگاه اصلي خود حضور ندارد نمي توان نظري داد (حداقل تحقيقاتي در مورد اينکه آيا گوزن زرد ايراني در دز و کرخه وجود دارد يا خير صورت نگرفته است). لذا بايد به رژيم غذايي اين گونه در مناطقي که در حال حاضر وجود دارد توجه بيشتري داشت. اما با اين حال در منابع در مورد رژيم آنها اشاراتي صورت گرفته اما اشاره نشده که چه گونه هاي گياهي مورد تغذيه اين گونه هستند اما با اين حال ضيايي(1387) عقيده دارد که بيشتر گياهان علفي و سرشاخه ها و همچنين ميوه ها را ترجيح مي دهد. اما کليمين و همکارانش عقيده دارند کمتر از برگ ها و ميوه ها تغذيه مي کند (Hutchins et al, 2003) و بيشتر از گياهان علفي و بوته اي تغذيه مي کنند. که البته به نظر مي رسد عقيده ضيايي با توجه به زيستگاه هاي موجود در ايران به خصوص جزيره اشک صحت بيشتري داشته باشد. به دليل اينکه بر اساس شواهد موجود سرشاخه خواري در اين گونه بخصوص در فصل تابستان و همين طور استفاده از ميوه ها به وفور مشاهده مي شود. به نظر مي رسد Hutchins و همکارانش در مورد زير گونه ي اروپايي چنين عقيده اي را داشته باشند و در مورد زير گونه ايراني اطلاعاتي نداشته باشند.

3-3- روش پژوهش
فرايند اجراي پژوهش به شرح زير است:
1- مشخص نمودن تيپ هاي پوشش گياهي و يا زيستگاه هاي موجود درجزيره اشک،
2- مشخص نمودن عادات غذايي گوزن زرد ايراني در فصول بهار و تابستان و تعيين ارزش رجحاني گونه هاي گياهي مورد تغذيه ي،
3- مشخص نمودن کيفيت علوفه مورد تغذيه از نظر ميزان پروتئين در دو فصل بهار و تابستان،
4- برآورد ميزان علوفه در دسترس زيستگاه گوزن زرد با روش قطع و توزين،
5- مشخص نمودن نياز روزانه گوزن زرد ايراني،
6- مشخص نمودن حد مجاز بهره برداري از گونه هاي گياهي،
7- برآورد گنجايش برد تغذيه اي زيستگاه گوزن زرد ايراني،

3-3-1- تعيين تيپ هاي پوشش گياهي
با اينکه در بين سال هاي 1364 تا 1366 پوشش گياهي جزيره اشک به عنوان زيستگاه گوزن زرد ايراني از سوي زهزاد و به حمايت سازمان حفاظت محيط زيست شناسايي شده است اما به عقيده ي مسؤلين سازمان حفاظت محيط زيست نقشه ي پوشش گياهي اين جزيره تاکنون بعد از گذشت 25 سال از ارائه ي فهرست گياهان و تيپ هاي گياهي جزيره اشک هنوز تهيه نشده است. اما بر طبق مقاله زهزاد که در سال 1368 منتشر شده است، فلور اين جزيره مشتمل بر 198 گونه متعلق به 149 جنس از 46 خانواده بوده است، که 1% گونه ها باز دانه 14% تک لپه، و 85% متعلق به دو لپه اي ها مي باشد (زهزاد، 1368). تيپ هاي گياهي ارائه شده به همان صورتي که در بخش 3-1-4 آورده شده ارائه شده است. لذا با توجه به عدم مشخص بودن و وجود نقشه تيپ هاي گياهي تصميم گرفته شد که جزيره را بر اساس شيب و وجود آب به چهار زيستگاه تقسيم نمائيم. که اين چهار زيستگاه عبارتند از: مناطق دشتي، دامنه پرشيب و سنگلاخي، چشمه و دامنه شرقي، دامنه شمالي. و بر اين اساس پلات هاي نمونه برداري را در زيستگاه هاي مختلف به صورت تصادفي- سيستماتيک پراکنده نموديم.

3-3-2- مشخص نمودن عادات غذايي گوزن زرد در جزره اشک
تعيين عادات غذايي گونه هاي وحشي به منظور مطالعه حيات وحش ضروري است. و لذ به طور کلي سه عرصه ي اصلي مديريت حيات وحش (حفاظت، محصول پايدار، و کنترل) به شناسايي غذا و تغذيه ي جمعيت هاي جانوري نياز دارند (Sinclair et al, 2006).
مشخص نمودن رژيم غذايي گوزن زرد ايراني در بهار و تابستان
روش هاي مورد استفاده براي مطالعه ي رژيم غذايي مهره داران را مي توان در سه دسته اصلي تقسيم نمود:
آنهايي که شامل گردآوري جانوران منفرد است؛
آنهايي که شامل گرفتن يا ديگر اختلالات موقتي در جانوران منفرد هستند؛
و آنهايي که نياز کمي به اختلالات انفرادي دارند و يا اصلاً نياز ندارند.
مقدار غذاي در دسترس جانوران ممکن است به صورت مستقيم اندازه گيري شود. در مورد سرشاخه خواري علفخواران، مي توان به پژوهشي کهMcNaughton در سال 1976 بر روي گرامينه ها در پلات هاي بسته به منظور اندازه گيري توليد در دسترس براي آهوي توماسون در دشت هاي سرنگيتي از طريق قطع نمودن آنها انجام داده اشاره نمود (Sinclair et al,2006).

از روش هايي که براي تعيين عادات غذايي علفخواران بزرگ وحشي به وفور در منابع ذکر و استفاده شده مي توان به موارد زير اشاره نمود:
1- آزمايش محتويات معده؛ امتياز اين روش اين است که تعداد مناسب معده به آساني بدست مي آيد و جانوران را مي توان از طريق تله گزاري و يا تير اندازي جمع آوري نمود. البته براي شکار جانوران، محققان اغلب معده ها را از نمونه هاي موجود در ايستگاه هاي شکار مخصوص شکارچيان تهيه مي کنند البته اين روش اشکلاتي هم دارد: جانوراني که مورد بررسي قرار مي گيرند ديگر نمي توان بعداً بررسي کرد، و تغييرات در رژيم غذايي در آنها را مورد بررسي قرار داد (Morrison et al, 2006). در مورد گونه هايي که از نظر جمعيتي جزء گونه هاي کمياب و در خطر هستند اين روش غير قابل استفاده است. و لذا استفاده از اين روش در مورد پژوهش حاضر منتفي است.
2- روش هاي غير مخرب ديگر نيز در حيات وحش مورد استفاده قرار مي گيرد، مانن
د استفاده از برخي مواد اسفراغ آور32 در برخي گونه هاي گرفته شده به صورت زنده که با خوراندن اين مواد شيميايي آنها را مجبور مي کنيم که آنچه را خورده اند برگردانند. البته اين روش ممکن است موجب مرگ گونه شود (Morrison et al, 2006). لذا اين روش نيز با توجه به در خطر بودن گوزن زرد ايراني مورد استفاده قرار نگرفت.
3- روش تجزيه سرگين؛ روشهاي ديگري نيز وجود دارد که حداقل تلفات را در پي دارند، مانند روش تجزيه سرگين (عجمي، 1381؛ Morrison et al, 2006). نمونه ها در اين روش به آساني قابل جمع آوري از محيط يا در طول زنده گيري مي باشند. در مطالعات زنده گيري، سرگين ها مي توانند در طول سال از جانوران هر گروه سني يا هر وضعيت محصولي بدست آيند، و نمونه هاي افراد مشخص قابل تکرار هستند (Morrison et al, 2006). با توجه به اينکه گوزن زرد جزء نشخوار کنندگان است، لذا استفاده از اين روش نيازمند مجموعه هاي مرجع در مورد بافت هاي اپيدرمي گياهان منطقه مطالعاتي به منظور شناخت بافت هاي موجود در سرگين و همچنين ميکروسکوپهاي با دقت بالا است (عجمي، 1381)، که متأسفانه در حال حاضر اين امکانات در مراکز تحقيقاتي ما وجود ندارد.
4- روش مشاهده مستقيم؛ روش ديگر از روش هاي غير مخرب مشخص نمودن عادات غذايي از طريق مشاهده ي رفتار تغذيه اي جانوران و تجزيه و تحليل نسبت هاي مربوط به حذف غذا است
(Morrison et al, 2006؛ عجمي، 1381). به نظر مي رسد اين روش در مناطق دشتي براي گونه اي مانند آهو مناسب نباشد، با توجه به اينکه زيستگاه اين گونه داراي مناطقي که بتوان در آنجا مخفي شد و گونه را زير نظر گرفت وجود ندارد (عجمي، 1381)، اما در مورد گوزن زرد در جزيره اشک اين کار در فصل تابستان به آساني قابل انجام است، زيرا گوزن هاي زرد در فصل تابستان به خصوص فصل جفت گيري (شهريور) تحت تأثير شرايط به راحتي مي توان آنها را زير نظر گرفت، بنابر اين از اين روش براي مشخص نمودن عادات غذايي گوزن زرد در جزيره اشک استفاده شد. محققان در اين روش در تمام دوره زماني و سپس گزارش نتايج به نوع و مقدار غذاي مصرف شده و البته به موقعيت قطع شدن يا خورده شدن گياه (قطر و اندازه) توجه دارند. متأسفانه روش هاي غير مخرب سنجش عادات غذايي نمي توانند نياز هاي تحقيقاتي را به دقت ارائه کنند. چونکه با اين روش ما قادرنيستيم به طور دقيق تمام تغذيه ي گونه ها را مشاهده کنيم (Morrison et al, 2006). لذا به نظر مي رسد بايد روش مکملي نيز در کنار اين روش داشته باشيم تا نتايج کار از دقت کافي برخوردار باشند.
5- روش فيلم برداري؛ اين روش نيز مانند روش مشاهده مستقيم است و با استفاده از يک دوربين فيلمبرداري قوي عمليات فيلم برداري بايد انجام شود (عجمي، 1381). البته اين روش با توجه به اينکه در حال حاضر دوربين هايي که بتوان با استفاده از آن از فاصله دور از گوزن ها در جزيره اشک فيلمبرداري نمود در دسترس نيست و لذا استفاده از اين روش نيز رد مي شود.
6- روش فيستولا گذاري؛ در اين روش بايد گونه جانوري زنده گيري و بيهوش شود (عجمي، 1381). و اين روش نيز به دليل نبود امکانات بيهوشي و عدم صدور مجوز از سوي سازمان محيط زيست منتفي است. علاوه بر اين در صورت وجود اين مجوز نيز اعمال اين روش معمولاً در مورد گونه هاي اهلي انجام مي شود که ميزان استرس در آنها بسيار کمتر است در حالي که در مورد گونه هاي وحشي ميزان استرس وارد شده براي گونه حتي ممکن است موجب مرگ گونه شود.
7- روش کافه تريا؛ اين روش با توجه به کم بودن منابع در جزيره و نبود علوفه کافي قابل انجام نبود.
8- اندازه گيري ميزان بهره برداري از گياهان؛ اين روش يکي از شاخص ترين روش ها در برآورد ظرفيت برد زيستگاه ها است (عجمي، 1381). با توجه به اينکه برآورد نيازهاي تغذيه اي امتيازهاي بيشتري را به منظور درک منابع تغذيه اي در دسترس که با نيازهاي جانوري مطابقت دارد به همراه دارد (Beck et al, 2006). لذا به منظور دستيابي به اين هدف بايد به اندازه گيري زيست توده گياهي در دسترس و داراي ارجحيت اهميت ويژه اي داده شود. زيست توده غذايي در دسترس بوته ها نقش مهمي در کنترل کاهش وزن بدني گوزن درطول زمستان (White et al, 2009) و تابستان دارد. در اين روش ظرفيت برد از تقسيم زيست توده علوفه مورد تغذيه بر ميزان ماده خشک مورد مصرف روزانه به دست مي آيد (عجمي، 1381).
(3-1) (طول فصل) A/B× K=
که در اين رابطه:
K= ظرفيت برد
A= علوفه قابل مصرف (کيلوگرم بر هکتار)
B= نياز متوسط روزانه (کيلوگرم بر روز)
Days= طول فصل (تعداد روزهاي استفاده از مرتع)
در اين پژوهش به منظور اندازه گيري ميزان بهره برداري از گياهان در فصل بهار از کوادرات هايي با طول و عرض 10 متر استفاده شد. با توجه به اينکه نقشه ي تيپ هاي پوشش گياهي جزيره موجود نبود، لذا نقشه 1:50000 جزيره را که در دسترس بود به صورت سولول هاي 10 متر مربعي شبکه بندي شد، و از ميان اين سلول ها به صورت تصادفي با استفاده از نرم افزار R، 15 نقطه انتخاب شد. سپس طول و عرض چهار گوشه ي اين سلول ها به GPS داده شد تا دستيابي به آن ها راحت تر باشد. به منظور مشخص نمودن درصد بهره برداري گياهان، از روش شمارش ساقه در کوادرات استفاده شد. به اين صورت که گونه هاي گياهي موجود در کوادرات شناسايي شد و براي هر گونه تعداد ساقه هاي چرا شده و تعداد کل ساقه و همچنين تاج پوشش هر کدام اندازه گيري شد. و بعد از مشخص نمودن ميزان بهره برداري از هر گياه به همان مقدار از گياهان خورده نشده قطع و بعد از انتقال به آزمايشگاه توزين شد (وزن تر) و بعد از گذشت يک هفته که گونه ها در هواي آزاد قرار
گرفتند دوباره وزن شدند (وزن خشک) و اعداد بدست آمده در فرم شماره 1 ثبت شد (ضميمه 4) سپس با توجه به اعداد بدست آمده درصد بهره برداري و درصد پوشش تاجي گونه ها و همچنين ارجحيت تغذيه اي مشخص شد. و با استفاده از فرمول نسبت علوفه (درصد گونه موجود در رژيم غذايي/درصد گونه موجود در محيط) شاخص نسبت علوفه يا نسبت انتخاب براي هر گونه محاسبه شد.

* روش مورد استفاده در اين پژوهش
باتوجه به اينکه در جزيره مکان هايي براي مخفي شدن و ديد زدن گوزن ها وجود دارد. لذا مشاهده مستقيم تغذيه گوزن در بهار و تابستان کار چندان سختي نيست. لذا در اين فصول به منظور مشخص نمودن رژيم غذايي گوزن از روش مشاهده مستقيم و البته بررسي آثار چراي بجا مانده استفاده شد. بعد از مشاهده تغذيه گوزن و تعيين گونه با نزديک شدن به محل چرا و مشاهد ي آثار چرا بر روي گونه هاي گياهي به اندازه گيري مقدار قطع شده و قطر قطع شدن گياه پرداخته مي شد. و سپس برداشت از گياهان مشابه به همان اندازه ي تغذيه شده توسط گوزن انجام مي شد. و با تکرار اين عمل گونه هاي مورد تغذيه مشخص شد. که اين گونه هاي مورد تغذيه در پلات ها مورد اندازه گيري قرار مي گرفت (وزن تک پايه مورد تغذيه، شمارش پايه هاي موجود در پلات هاي نمونه برداري).

3-3-2- تعيين ارزش رجحاني گونه هاي گياهي (شاخص انتخاب)
به منظور مشخص نمودن ارزش رجحاني گونه ها در فصل بهار و تابستان ميزان بهره برداري از گياهان به ترتيب با استفاده از روش شمارش ساقه در داخل کوادارات هاي 10 متر مربعي(بهار) و ترانسکت هاي 100 متري (تابستان) که 10 کوادرات در طول اين ترانسکت ها به صورت تصادفي قرار گرفته بود برآورد شد. و سپس با استفاده از انواع شاخص هاي علوفه، وضعيت انتخاب غذا در انواع زيستگاه هاي موجود در جزيره اشک مشخص گرديد. و با استفاده از روش هاي آماري مناسب به آزمون فرضيه ها و ارائه ي حدود اعتماد براي شاخص هاي انتخاب محاسبه شده در دو فصل بهار و تابستان پرداخته شد. و در ادامه شاخص آلفاي منلي نيز براي تک تک گونه هاي داراي ارجحيت تعيين شد.

3-3-4- کيفيت علوفه مورد تغذيه از نظر ميزان پروتئين در بهار و تابستان
به منظور مشخص نمودن ميزان پروتئين گياهان مورد تغذيه، نمونه هاي گياهي از زيستگاه هاي مختلف که پلات هاي نمونه برداري در آنها واقع شده بودند تهيه شد. سپس وزن تر نمونه هايي که تهيه شده بود با استفاده از ترازوي ديجيتالي در محل اندازه گيري شد. وبعد از قرار گرفتن در معرض هواي آزاد به مدت يک هفته وزن خشک نيز اندازه گيري شد. و سپس نمونه ها براي انجام آزمايش ها آماده شدند.

3-3-4-1- اندازه گيري درصد ماده خشک
به منظور مشخص نمودن درصد ماده خشک نمونه هاي گياهي مورد تغذيه، دو گرم از هر نمونه آسياب شده را در سه تکرار، در بوته ريخته و با ترازويي به دقت 0.001 گرم وزن شد. سپس نمونه ها را در آون در دماي 105 درجه سانتي گراد به مدت 48 ساعت قرار داده شدند. پس از گذشت 48 ساعت نمونه ها را از آون خارج نموده و در درون دسيکاتور قرار داده شدند تا سرد شوند و رطوبت را دريافت نکنند. پس از سر شدن نمونه ها وزن شدند. و درصد ماده خشک با توجه به ميزان